Ég sit inn á skrifstofu heima hjá mér. Ég er að fara fyrir stafsetningarvillur. Ekki sem kennari, ég er bara unglingur og menntaskólanemi. Þetta er eitthvað sem ég geri samt reglulega fyrir pabba minn.
Pabbi er formaður í Lionsklúbbi og þarf reglulega að skrifa fundargerðir. Hann er mjög fær á ýmsum sviðum. Hann getur múrað, smíðað, lagt pípulagnir, gert við bíla og vélar og rekið fyrirtæki. En stafsetning er ekki hans sterkasta hlið.
Þegar kemur að stafsetningu, þá á hann í mestum erfiðleikum með hvenær á að nota „y” eða „i”. Í hverri einustu fundargerð kemur orðið „Lionshreyfingin” nokkrum sinnum fyrir. Í fyrstu skiptin var ég að reyna að kenna honum og minna hann á að Lionshreyfingin væri skrifuð með „ey” en ekki „ei”. En það breytti engu. Alltaf skrifaði hann „Lionshreifingin”.
En þetta var upp úr 1990, þetta var því ekki bara spurningin um að leiðrétta eitthvað í tölvunni og prenta aftur út. Nei, hann þurfti yfirleitt að vélrita allt skjalið upp aftur ef mikið var um villur, en stundum komst hann upp með að nota tipp-ex til að leiðrétta. Ég áttaði mig fljótlega á því að hann hafði engan áhuga á að læra að stafsetja rétt. Svo ég fór bara samviskusamlega yfir villurnar og svo lagaði hann þær með ritvélinni.
Fyrir stuttu kom út grein frá MIT (Kos’myna o.fl., 2025), sem sagði frá rannsókn sem gerð var til að kanna afleiðingar þess að nemendur notuðust mikið við ChatGPT við ritgerðarskrif. Helstu niðurstöður þessarar rannsóknar voru að nemendur sem notuðust mikið við ChatGPT við ritgerðarsmíð sýndu 47% minni virkni í heilanum, 83% þeirra gátu ekki sagt frá innihaldi ritgerðarinnar og það sem einkenndi ritgerðirnar var að þær voru “sálarlausar” og skorti persónuleika.
Það sem verra var: Þegar nemendur hættu að nota ChatGPT, urðu ritgerðir þeirra enn verri. Eins og hæfileikarnir við að skrifa ritgerð hefðu rýrnað við notkunina.
Ef við viljum verða góð í einhverju, þá verðum við sjálf að vinna vinnuna. Það dugar ekki að láta tæknina gera allt fyrir okkur.
Ef við ætlum að læra að skrifa góðar ritgerðir, þá þurfum við að vera tilbúin að leggja mikið á okkur og vinna vinnuna sjálf. En ef við erum bara að hugsa um að skila inn ritgerðinni, þá getum við notast við ChatGPT eða jafnvel borgað öðrum fyrir að skrifa ritgerðina fyrir okkur.
Ég man hvað ég var hissa að pabbi minn nennti ekki að læra stafsetningu. En núna skil ég pabba minn vel. Hann langaði ekki og fann enga þörf á að vera góður í stafsetningu. Ef það hefði verið komið ChatGPT á þessum tíma þá hefði það séð um að leiðrétta allt fyrir hann á nokkrum sekúndum.
En mikilvæga spurningin er, þegar kemur að gervigreind, hvenær er í lagi að láta gervigreindina vinna alla vinnuna og hvenær er betra að vinna vinnuna sjálfur?
Ef ég vil t.d. ná góðum tökum á stærðfræði, þá græði ég ekki mikið á að láta gervigreindina reikna fyrir mig, jafnvel þó ég renni yfir svarið. Ef ég vil ná góðum tökum á stærðfræði, þá skiptir mestu máli ferlið og leiðin að svarinu (ekki svarið). Ég þarf að byggja upp þol að gefast ekki upp, prófa mig áfram og þannig mynda ég sterkar tengingar í heilanum sem mynda þekkinguna og ég verð góður stærðfræðingur.
Sjálf nota ég ChatGPT daglega. Oftast er ég að biðja það um að gera eitthvað sem ég hef engan áhuga á að læra eða gera, svo er ég líka farin að nota það meira sem leitarvél. En ég nota ChatGPT líka til að aðstoða mig við skrif. Ég bið ChatGPT ekki um að skrifa fyrir mig texta, eða lesa yfir texta og laga. Ég vil læra að skrifa betur, þess vegna bið ég ChatGPT um að lesa yfir og koma með athugasemdir, sem ég síðan fer yfir og met hvort ég sé sammála og reyni að læra af þeim.
Ég hef heyrt frá foreldrum að nemendur séu farnir að nota ChatGPT til að svara spurningum í stærðfræðiprófum sem eru tekin í spjaldtölvum í grunnskólum. Kennarar halda því fram að tæknin stoppi svindlið, en ég trúi foreldrunum sem hafa haft samband. Mér finnst skelfilegt að hugsa til þess að nemendur fái háar einkunnir án þess að þurfa að hugsa sjálfir. Þeir þurfa bara að kunna að spyrja gervigreindina.
Samfélagsmiðlar læddust upp að okkur og núna er erfitt að ætla að kenna unglingum og fullorðnum að umgangast þá. Gervigreindin er komin á fullt, unglingarnir og við erum byrjuð að nota þessa tækni, en akkúrat núna er tækifæri til að staldra við og átta sig á hvernig við nýtum gervigreindina. Hún getur sparað okkur mikinn tíma, en það getur orðið til þess að við séum komin í vitsmunalega skuld (e. cognitive dept) eins og greinarhöfundar nefndu. Það er að segja, við töpum á að nýta gervigreindina í verkefni sem við ættum sjálf að vera að hugsa, til að byggja upp þekkingu.
Veistu hvernig þinn unglingur var að nýta sér gervigreindina á síðustu önn í skólanum?
Heimild:
Kos’myna, N., Hauptmann, E., Yuan, Y. T., Situ, J., Liao, X.-H., Beresnitzky, A. V., Braunstein, I., & Maes, P. (2025, 10. júní). Your brain on ChatGPT: Accumulation of cognitive debt when using an AI assistant for essay writing task [Reprint]. MIT Media Lab. Sótt af https://www.media.mit.edu/publications/your-brain-on-chatgpt/