Ef við viljum ná árangri í skólakerfinu, þá þurfum við að hætta að rífast og rökræða hvað eigi að gera í skólakerfinu og fara að rýna í hvað rannsóknir segja. Menntakerfið og menntastefna á ekki að snúast um viðhorf og skoðanir.
Rannsóknir sem snúa að kennurum
Rannsóknir segja okkur að kennarar á Íslandi eru ekki með viðhorf sem stuðlar að námsárangri nemenda. Þetta er kerfislægt vandamál þar sem kennaramenntunin, Kennarasamband Íslands og aðalnámskráin hafa ekki haldið í við hvað rannsóknir segja að skili árangri í námi nemenda. Algeng skoðun íslenskra kennara er að uppgötvunarnám skili árangri og þetta sé nám sem nemendum finnist skemmtilegt. Þeim finnst bein og skýr kennsla vera mötun á upplýsingum og eru sannfærðir um að nemendum finnist það svo leiðinlegt.
Þetta viðhorf er í samræmi við TALIS könnunina frá árinu 2008, en þar kom fram að íslenskir kennarar sýndu minnsta hlutfallslegan stuðning við skýra og beina kennslu í samanburði við uppgötvunarnám, af öllum þátttökulöndum rannsóknarinnar (OECD, 2009, mynd 4.2, bls. 95).
Skýr og bein kennsla er ekki eitthvað sem nemendum finnst leiðinlegt. Rannsóknir sýna þvert á móti að þegar kennslan er skýr og bein, þá ná nemendur árangri og þegar þeir ná árangri þá hefur það jákvæð áhrif á áhugahvöt þeirra til náms (Ryan og Deci, 2000).
Þá er einnig áhugavert að skoða niðurstöður TALIS frá 2024, en þar kemur fram að íslenskir kennarar verja hlutfallslega meiri tíma (tæplega 20%) í bekkjarstjórnun, heldur en kennarar í flestum öðrum löndum og rúmlega þriðjungur telur vanta starfsþróun sem snýr að bekkjarstjórnun (OECD, 2025). Þetta getur bent til þess að skýrleiki í kennslu og uppbygging kennslustundar sé áskorun fyrir kennara á Íslandi. En rannsóknir sýna að skýr og bein kennsla stuðlar að góðri bekkjarstjórnun (Archer og Hughes, 2011).
Niðurstöður QUINT rannsóknarinnar eru einnig vísbending um hversu rótgróið þetta neikvæða viðhorf gagnvart beinni og skýrri kennslu er. En niðurstaða þessarar viðamiklu rannsóknar var sú að kennslustofur á Norðurlöndum, þar með talið Íslandi, skortir skýra og beina kennslu. En þegar íslensku rannsakendurnir túlkuðu gögnin, þá var niðurstaðan loðnar tillögur um starfsþróun, samstarf og stuðningsaðgerðir – frekar en skilaboðin um að kennarar þurfi að beita skýrri og beinni kennslu í skólastofunni.
Gagnreyndar kennsluaðferðir
Skýr og bein kennsla (e. explicit instructions) er dæmi um gagnreynda kennsluaðferð, sem ætti að nota ef við viljum bæta námsárangur allra nemenda. Uppgötvunarnám er kennsluaðferð sem gagnreyndar rannsóknir hafa sýnt að skilar ekki námsárangri. Samt sem áður er staðreyndin þessi að bæði viðhorf og kennsluaðferðir sem notaðar eru í íslenskum grunnskólum ásamt áherslum í aðalnámskrá grunnskólana styðja við uppgötvunarnám og koma nánast í veg fyrir að bein og skýr kennsla sé nýtt. Svo ég tengi þessa umræðu aðeins við greinina sem ég skrifaði síðustu helgi, þá er alveg út í hött að ætlast til þess, að nemendur sem þurfa ekki að kunna neitt, eigi að geta uppgötvað eitthvað. Þú getur ekki hugsað ef þú veist ekki neitt.
Hvað er hægt að gera til að „við” förum að treysta rannsóknunum, jafnvel þó þær segi eitthvað sem er ekki í samræmi við hvað okkur finnst?
Bestu kveðjur,
Gyða stærðfræðikennari
hjá stærðfræði.is
TALIS*: TALIS (Teaching and Learning International Survey) er alþjóðleg spurningakönnun á vegum OECD sem beinist að kennurum og skólastjórnendum. Hún spyr kennarana sjálfa um starfsaðstæður þeirra, kennsluaðferðir, starfsþróun og viðhorf. Þetta eru sjálfsmatsgögn, þ.e. kennarar segja sjálfir frá því hvað þeir gera í kennslustofunni.
QUINT**: QUINT (Quality in Nordic Teaching) er norrænt rannsóknarsetur á vegum NordForsk sem starfaði árin 2018–2025, stýrt frá Háskólanum í Ósló. Ólíkt TALIS fóru QUINT-rannsakendur með myndavélar inn í kennslustofur á Norðurlöndum og tóku upp yfir 500 kennslustundir á myndband. Gögnin voru svo greind með stöðluðum matsramma (PLATO) sem mælir ákveðna þætti kennslu eins og leiðsagnarmótun, aðferðakennslu, endurgjöf og skýrleika markmiða. Þetta eru athugunargögn þar sem rannsakendur sjá hvað kennarinn gerir í raun, ekki bara hvað hann segist gera. Munurinn skiptir máli: TALIS segir þér hvað kennarar upplifa eða halda að þeir séu að gera, QUINT sýnir hvað þeir eru í raun að gera.
Heimildir
Archer, A. L. og Hughes, C. A. (2011). Explicit instruction: Effective and efficient teaching. Guilford Press.
OECD. (2009). Creating effective teaching and learning environments: First results from TALIS. OECD Publishing. https://doi.org/10.1787/9789264068780-en
OECD. (2025). Results from TALIS 2024: The state of teaching. OECD Publishing. https://doi.org/10.1787/90df6235-en
Ryan, R. M., og Deci, E. L. (2000). Self-determination theory and the facilitation of intrinsic motivation, social development, and well-being. American Psychologist, 55(1), 68–78. https://doi.org/10.1037/0003-066X.55.1.68