| Aðeins fjórðungur þeirra sem kenna stærðfræði í grunnskólum á Íslandi hefur sérhæft sig í faginu. Hvernig í ósköpunum gerðist það? |
Þann 30. júní sl. kom frétt frá Mennta- og barnamálaráðuneytinu varðandi könnun sem ráðuneytið gerði á sérhæfingu kennara í grunnskólum landsins. Niðurstöður könnunarinnar voru sláandi:
Aðeins um fjórðungur þeirra sem kenna stærðfræði (24%) og náttúrugreinar (26%) er með sérhæfingu í viðkomandi greinum. Hlutfallið er um 21% í kennslu á íslensku og um 12% í kennslu á íslensku sem öðru tungumáli. Til samanburðar er staðan töluvert betri í skólaíþróttum en 57% þeirra sem kenna íþróttir og sund hafa sérhæfingu í íþróttakennslu.
Það er ekki nóg að greina vandann og reyna að finna lausnir. Það er líka hollt og gott að horfa til baka og leita skýringa á því hvers vegna staðan er svona slæm. Það ætla ég að gera í þessum pistli.
Hér áður fyrr voru gefin út þrjú mismunandi leyfisbréf fyrir kennara:
- leyfisbréf sem leikskólakennari
- leyfisbréf sem grunnskólakennari
- leyfisbréf sem framhaldsskólakennari
En árið 2019 voru sett ný lög (nr. 95/2019) sem sameinuðu þessi þrjú leyfisbréf í eitt: hver sem lýkur kennaranámi fær nú leyfi til að kenna á öllum þremur skólastigunum, óháð því á hvaða stigi hann sérhæfði sig.
Það þýðir að allir kennarar mega kenna allt, sem skýrir kannski að miklu leyti hvers vegna aðeins 24% þeirra sem kenna stærðfræði hafa sérhæfingu í þeirri kennslu. Þannig gæti sá sem menntaði sig sem leikskólakennari farið að kenna stærðfræði í framhaldsskóla með full réttindi.
Hvers vegna var breytt í eitt leyfisbréf?
Opinbera ástæðan sem gefin var upp í greinargerð frumvarpsins og í umræðum á Alþingi var viðvarandi kennaraskortur á leik- og grunnskólastigi. Rökin voru að eitt leyfisbréf myndi auka sveigjanleika kennara til að flytja sig milli skólastiga, tryggja starfsöryggi þeirra sem áður störfuðu sem leiðbeinendur á öðru stigi en þeir höfðu formleg réttindi á, og þar með fjölga þeim sem veldu kennslu sem ævistarf.
Töluverð andstaða var frá Félagi framhaldsskólakennara, sem taldi tillöguna „gríðarlega afturför“ og benti á að sérhæfing framhaldsskólakennara í tiltekinni námsgrein væri kjarni þeirra fagmennsku. En það vildi svo heppilega til að á sama tíma var fyrsti heili árgangurinn að fara í gegnum framhaldsskólann eftir styttingu. En þessi stytting myndi leiða til fækkunar á framhaldsskólakennurum og þá væri nú aldeilis gott ef framhaldsskólakennarar gætu tryggt starfsöryggi sitt og farið að kenna í leik- eða grunnskóla í staðinn.
Afleiðingar
Augljósustu afleiðingarnar sem við sjáum reglulega í fréttum eru mikill skortur á leikskólakennurum, þar sem leikskólastigið tapaði kennurum til grunnskólans, ekki öfugt. Á tveggja ára tímabili eftir gildistöku laganna fluttu 213 leikskólakennarar sig yfir í grunnskólakennslu, en aðeins 46 fóru í hina áttina. Þetta er þvert á það sem ráðamenn bjuggust við. Í stað þess að styrkja leikskólastigið jók breytingin brotthvarf kennara þaðan, líklega vegna launa- og vinnutímamunar milli stiga.
Önnur afleiðing, sem er ekki eins sýnileg og enginn talar um, er minni sérhæfing kennara í kjarnagreinum, eins og könnunin sem ég nefndi í byrjun benti á. Þegar leyfisbréfið sjálft gerir engan greinarmun á því hvort kennari hafi sérhæft sig í leikskólakennarafræðum eða stærðfræði á unglingastigi, hverfur formlegur hvati (og kannski líka meðvitund skólastjórnenda) til að passa upp á að réttur kennari sé valinn í ákveðna kennslu.
Hvað þarf að gera?
Auðvitað væri best að hætta strax með eitt leyfisbréf og hafa þetta þrjú aðskilin leyfisbréf eins og áður. En ég ætla að vera raunsæ og koma með aðra lausn sem ætti að vera hægt að hrinda strax í framkvæmd.
Það sem einkennir þau lönd sem eru með gott menntakerfi, er að þau eru með kerfi í kringum starfsþróun og stuðning við kennara. Til dæmis ef kennari er ekki að ná árangri í samræmdum prófum, þá er honum veitt aðstoð í formi stuðnings og endurmenntunar.
Lausnin á Íslandi, miðað við að vera áfram með eitt leyfisbréf, þyrfti því að vera markviss starfsþróun og endurmenntun fyrir kennara sem taka að sér stærðfræði- eða íslenskukennslu og hafa ekki sérhæft sig í faginu. Það þyrfti þá að minnka kennslu hjá viðkomandi kennara þar sem gera þyrfti ráð fyrir ákveðinni starfsþróun eða endurmenntun í faginu.
Þeir sem starfa í grunnskólunum vita að það er ákveðinn klíkuskapur í hver fær að kenna hvað. Til dæmis fær vinur skólastjórans sem vill kenna stærðfræði, án þess að vera með sérhæfingu í því fagi, að gera það þrátt fyrir að annar kennari innan skólans sé með þá sérhæfingu. Ef skólastjórnendur þurfa að kosta endurmenntun og stuðning til þeirra sem hafa ekki sérhæfingu, þá eru meiri líkur (vona ég!!!) á að þeir velji þann einstakling sem hefur sérhæfingu í faginu.
Spurningin er hvort menntayfirvöld ætli að taka ábyrgð á niðurstöðum þessarar könnunar alvarlega, eða hvort næsta könnun eftir tvö ár sýni sömu tölur.
Bestu kveðjur,
Gyða stærðfræðikennari
hjá stærðfræði.is
Heimildir
Amalía Björnsdóttir og Þuríður Jóna Jóhannsdóttir. (2023, 23. maí). Menntun starfsfólks í leikskólum – Skortur á leikskólakennurum. Heimildin. https://heimildin.is/grein/17836/