Í meira en tvo áratugi hafa menntamálayfirvöld um allan heim farið í pílagrímsferðir til Finnlands. Þau vilja sjá með eigin augum hvernig Finnar gera það, hvað leynist á bak við eitt af „bestu menntakerfum heims”. Vandinn er bara sá að þetta menntakerfi sem allir eru að dást að, er ekki til. Það var aldrei til, ekki á þeim tíma sem skiptir máli.
PISA eru alþjóðleg samanburðarpróf á vegum OECD sem meta þekkingu og hæfni 15 ára nemenda í læsi, stærðfræði og náttúrufræði á þriggja ára fresti. Prófin hófu göngu sína árið 2000 með þátttöku 32 landa og hafa frá þeim tíma haft gríðarleg áhrif á menntastefnu um allan heim. Niðurstöður PISA hafa í mörgum tilvikum ráðið för um hvaða menntakerfi eru talin fyrirmyndarkerfi og hvaða stefnur er talið best að líkja eftir.
Finnska leiðin í menntamálum hefur verið lofsömuð í rúma tvo áratugi. Hvers vegna, er hulin ráðgáta, því Finnland hefur ekki verið að standa sig vel, nema einu sinni og bara í læsis hlutanum, en lifir lengi á þeirri fornu frægð.
Samkvæmt Dr. Montse Gomendio, sem starfaði í 5 ár sem háttsettur sérfræðingur hjá OECD, þá er alveg ótrúlegt hvað þessi saga um gengi Finnlands hefur lifað lengi og verið blásin upp. Enn þann dag í dag, eru sérfræðingar að fara til Finnlands til að dást að skólunum og menntakerfinu. Það er meira að segja til hugtak í Finnlandi, edu-tourism eða mennta-túrismi, sem tengist menntun og túrisma, svo vinsælar eru þessar heimsóknir.
Staðreyndin með finnska menntakerfið er hins vegar þessi:
Finnland lenti í fyrsta sæti í læsi árið 2000, sem var fyrsta árið sem PISA prófin voru lögð fyrir. Þeir lentu ekki í fyrsta sæti í náttúruvísindum og stærðfræði og allar tölur síðan þetta eina skipti, hafa farið niður á við (Gomendio, 2023).
Samt eru stjórnvöld og menntamálayfirvöld út um allan heim, enn að heimsækja Finnland og enn er verið að skrifa bækur um þetta finnska menntakerfi.
En hvernig fóru Finnar að því að lenda í fyrsta sæti í læsi árið 2000?
Árangur Finnlands í læsi þetta fyrsta ár sem PISA var lagt fyrir 15 ára nemendur vakti mikla undrun, ekki síst hjá Finnum sjálfum. Það sem helst skýrir árangurinn er:
- Í Finnlandi er hefð fyrir því að foreldrar kenni börnum sínum að lesa áður en þau byrja í skóla. Þessi hefð er mjög sterk óháð bakgrunni foreldra.
- PISA prófin eru lögð fyrir 15 ára nemendur. Finnskum nemendum sem gekk vel í læsis hlutanum árið 2000, eiga það að þakka (ásamt foreldrum sínum), menntakerfinu 10 árin á undan. Menntakerfið 10 árum á undan var miðstýrt í höndum ríkisins, með samræmd próf og ytra mat.
- Hátt menntunarstig kennara og mjög krefjandi nám, einungis allra bestu nemendur komast í námið og ráðningarferli kennara er einnig krefjandi
Hvað breyttist í menntakerfi Finnlands, sem hafði áhrif á slakan árangur í PISA eftir 2000?
Menntakerfi Finnlands tók miklum breytingum nokkrum árum fyrir fyrsta PISA prófið. Árið 1994 kom ný námskrá, skólarnir fóru frá ríki til sveitarfélaganna. Ytra mat og samræmd próf voru lögð niður og í kjölfarið fengu kennarar meira frelsi og sjálfræði.
Þetta varð til þess að árangur nemenda árið 2000 var tengt við frelsi og sjálfræði kennara. En árangur nemenda árið 2000 skýrist af miðstýringunni, samræmdu prófunum og ytra matinu.
Þess vegna er það mjög villandi að heimsbyggðin sé að heimsækja Finnland til að læra af „sjálfræðislíkaninu” sem var í raun nýtt á þeim tíma og hefur fylgt hnignun menntakerfis Finnlands síðan (Gomendio og Wert, 2023).
Þess má þó geta að hátt menntunarstig kennara hefur haldist óbreytt í Finnlandi í gegnum öll þessi ár.
Hvaða afleiðingar hafði gengi Finnlands í þetta eina skipti í læsi árið 2000 í för með sér?
Það undarlega sem gerðist var að það byrjaði að þróast ákveðin hugmynd eða hugsjón um að lausnin að góðu menntakerfi væri að veita kennurum sjálfræði, það ætti að treysta kennurum. Það þýðir í raun að það megi ekki meta kennara og þá má heldur ekki meta nemendur, því það er óbein leið að meta kennara.
OECD dróg þá ályktun að ef kennarar hafa sjálfræði þá leiðir það af sér gott menntakerfi. Það er alls ekki raunin. Þú getur líka ímyndað þér hvaða afleiðingar það getur haft í löndum þar sem menntunarstig kennara er lágt, gæði kennaramenntunar lítil og hátt hlutfall leiðbeinenda (ómenntaðra kennara).
Þetta er yfirlýst stefna hjá KÍ og formaður KÍ hefur einmitt sagt oft orðrétt „það á að treysta kennurum“. Á vef Kennarasambandsins stendur ennfremur „Faglegt sjálfstæði og ákvörðunarvald kennara eru grunnstoðir öflugs menntakerfis og forsendur þess að veita gæðamenntun“ (Kennarasamband Íslands, c.a. 2022).
Það hefur sýnt sig að ef gæði kennara eru ekki mikil eða hlutfall ómenntaðra kennara er hátt og þeim er veitt sjálfræði í starfi, þá leiðir það til verri árangurs fyrir nemendur.
Ráðleggingar OECD
OECD hefur dásamað og mælt með finnska menntakerfinu frá upphafi mælinga. Samt sem áður gáfu þeir út skýrslu árið 2022. Ástæða skýrslunnar var slæmt gengi Finnlands í PISA í áratug. Þar kemur fram:
Finnland hefur almennt verið talið með eitt af farsælustu menntakerfum heims. Hins vegar benda nýlegar þróanir til þess að umtalsverðar árangurssögur Finnlands kunni að vera í hættu. Frammistöðu landsins í alþjóðlegum prófum hefur hrakað á síðasta áratug, á sama tíma og munur á milli nemendahópa og misskipting milli skóla hefur aukist (OECD, 2022).
Þessi skýrsla kom út árið 2022, þrátt fyrir það er OECD enn að hæla finnska menntakerfinu, þrátt fyrir að það sé á hraðri niðurleið á meðan önnur lönd, eins og Singapore, eru á hraðri uppleið.
Að mati OECD, þá samanstendur gott menntakerfi af: trausti til kennara, ábyrgð hjá skólum, engin samræmd próf ásamt góðri og krefjandi kennaramenntun.
Hvað raunverulega virkar og býr til gott menntakerfi?
Staðreyndin er sú að það er ekki hægt að taka eitthvað eitt og segja að það virki í öllum aðstæðum.
Singapore hefur verið að bæta sig frá upphafi mælinga, það er í toppsætunum og alltaf að bæta sig. Þeir hafa ekki farið eftir tilmælum OECD um hvernig þeir eiga að bæta sitt menntakerfi. Þeirra kerfi byggir á því að kennarar hafa ekki sjálfræði, kennaramenntunin er mjög krefjandi, og það er náið fylgst með árangri nemenda og kennara. Það eru samræmd próf í öllu landinu og námskráin þeirra er þekkingarmiðuð.
Samt eru allir enn að tala um Finnska menntakerfið. „Gerum eins og Finnar“, „við eigum að treysta kennurum“ og sleppa því að fylgjast með og mæla. Þetta er stefna sem hefur sýnt sig að skilar ekki betri árangri.
Dr. Gomendio segir að það sem einkennir þau lönd sem koma best út úr PISA er:
– framúrskarandi kennaramenntun (það er mjög erfitt að komast inn í kennaranámið og námið krefjandi)
– vel þróuð starfsþróun kennara
– námsskráin er þekkingarmiðuð í öllum greinum (ekki hæfnimiðuð eins og á Íslandi)
– krefjandi námsmat
– heildstætt matskerfi á menntastefnu og skólastarf
Ef menntakerfi eru í molum, þá er mikilvægt að viðurkenna það. Í þeim tilfellum virkar ekki að „treysta kennurum“. Það þarf að tryggja hátt menntunarstig og vera með góðan stuðning og starfsþróun fyrir kennara.
Hér fyrir neðan má sjá línurit fyrir gengi Finnlands (blátt), Singapore (grænt), Íslands (rautt) og meðaltal OECD ríkjanna (punktalína). Fyrsta myndin sýnir læsi, næsta stærðfræði og síðasta náttúrufræði.
Það er kannski erfitt að greina litina á þessum línuritum, en efsta línan er alltaf Singapore, miðju línan er Finnland og svo er Ísland neðst. Punktalínan fyrir meðaltal OECD löndin er greinileg.
Lokaorð
Það hefur margt breyst síðan ég var að kenna nemendum árið 2008. Nemendur lærðu heima, nemendur þurftu að læra staðreyndir utan að til að geta hugsað, samræmdu prófin í lok grunnskólans voru send með umsókn í framhaldsskóla.
Síðan þá hefur allt þynnst út. Í dag er litið svo á að nemendur eigi ekki að þurfa að læra heima, það sé asnalegt að þurfa leggja staðreyndir á minnið (það er bara hægt að gúggla það eða spyrja gervigreindina), það er svakalega mikið leyndarmál og feimnismál með allt sem snýr að því að meta nemendur, kennara og skóla. Ég trúi ekki að þetta sé menntakerfi sem skilar nemendum fullum af sjálfstrausti og þekkingu til að takast á við lífið og áframhaldandi nám.
Ég á mér draum að kennaranámið verði endurskoðað, þar sem lögð verði áhersla á að nýta raunprófaðar aðferðir í kennslu, með sérstaka áherslu á læsi og bekkjarstjórnun. Einnig vil ég sjá breytingu á aðalnámskránni, þannig að hún miðist við að byggja upp þekkingu hjá nemendum og svo þarf kennsluefni og matskerfi til að styðja við námsskránna. Að lokum þarf að styðja við starfsþróun og sérhæfingu kennara til að viðhalda góðu menntakerfi.
Bestu kveðjur,
Gyða stærðfræðikennari
hjá stærðfræði.is
Heimildir
Gomendio, M. (2023). PISA: Mission failure. Education Next, 23(2), 16–22. https://www.educationnext.org/pisa-mission-failure-with-so-much-evidence-student-testing-why-do-education-systems-struggle/
Gomendio, M. og Wert, J. I. (2023). Dire straits: Education reforms, ideology, vested interests and evidence. Open Book Publishers. https://doi.org/10.11647/OBP.0332
Kennarasamband Íslands. (2022). ETUCE tíu leiðir. https://www.ki.is/kennarastarfid/starfid-og-starfsthroun/etuce-tiu-leidir/
OECD. (2022). Finland’s right to learn programme: Achieving equity and quality in education. OECD Education Policy Perspectives, No. 61. https://doi.org/10.1787/65eff23e-en