Ef þú ert foreldri barns eða unglings í grunnskóla sem tók samræmt próf í Matsferli í mars síðastliðnum, þá fékkstu nýlega tölu, mælitölu, á Mínum síðum á Ísland.is. Til dæmis Mælitala: 10, 17 eða 7 og kannski spurðir þú þig: hvað þýðir þetta í raun? Talan segir þér hvar barn þitt er statt miðað við önnur börn á sama aldri á landsvísu. Það er gagnlegt. En það er margt sem þessi tala segir ekki, sem er mikilvægt að vita.
Kvarðinn er 1-19 og meðaltalið er alltaf 10
Niðurstöður úr Matsferlinum eru normaldreifðar á kvarðanum 1-19. Það þýðir að meðaltalið er alltaf fast á 10, óháð því hvernig íslenskir nemendur standa sig í raun. Ef allir nemendur í landinu myndu bæta sig um 20% á næsta ári, þá myndi meðaltalið samt vera 10. Talan þín myndi líta nákvæmlega eins út og áður.
Þetta þýðir að kerfið getur aldrei sagt okkur hvort við séum að bæta okkur sem þjóð. Það finnur neðsta fimmtunginn (þ.e. þau 20% nemenda sem standa sig verst), en það getur ekki sagt okkur hvort efsti fimmtungurinn sé að ná því sem hann á að kunna samkvæmt aðalnámskránni.
Barn gæti fengið mælitölu yfir 10 og samt verið langt undir því viðmiði sem aðalnámskráin kveður á um. Við myndum aldrei sjá það í þessari mælitölu.
Þetta hefur bein áhrif á líf barna. Ef nemandi fær mælitölu yfir 10, þótt hann sé langt undir viðmiðum aðalnámskrárinnar, mun hann líklega ekki fá stuðning. Ekki vegna þess að hann þurfi ekki stuðninginn, heldur vegna þess að kerfið sér hann ekki. Stuðningur er alltaf ákvarðaður í samanburði við hópinn, ekki í samanburði við það sem nemandinn á að kunna. Þetta þýðir að við getum verið að missa af börnum sem þurfa á hjálp að halda, í mörg ár, án þess að nokkur taki eftir því.
Ofangreind mynd er unnin af mér í samstarfi við Claude spunagreindina.
Af hverju hljómar talan 10 svona vel?
Það er vert að staldra við eitt atriði í kvarðahönnuninni. Í tölfræði og námsmatsfræðum eru normaldreifðir kvarðar yfirleitt settir fram þannig að meðaltalið er hlutlæg tala. Á stanine-kvarðanum er meðaltalið 5 á kvarðanum 1–9, og á PISA-kvarðanum er meðaltalið 500. Þessar tölur bera engar tilfinningalegar merkingar, engum líður sérstaklega vel eða illa við tölurnar 5 eða 500.
MMS velur annan kvarða: 1–19 með meðaltal 10. Þetta er frávik frá hefðinni og talan 10 ber með sér mjög sterka tilfinningalega merkingu, sérstaklega fyrir foreldra sem vanir eru einkunnum á bilinu 1-10. „Tíu af tíu” hljómar vel. En í þessu samhengi þýðir talan 10 einfaldlega að barnið er nákvæmlega meðal jafnaldra sinna, sem gæti verið mjög lágt á hlutlægum mælikvarða. Hvort sem þetta var meðvitað val eða ekki, hefur hönnunin þessa afleiðingu að 10 gæti litið rosalega vel út þar sem hún hefur ákveðna merkingu.
Í Englandi er þetta gert öðruvísi
Samræmd próf í Englandi, bæði SAT og GCSE, eru að mestu viðmiðunartengd. Þar er nemandinn ekki eingöngu borinn saman við jafnaldra. Hann er metinn á móti föstu viðmiði: hefur hann náð því sem hann á að kunna miðað við aldurstig?
Afleiðingin er sú að ef enskir nemendur eru að bæta sig sem hópur, þá sést það beint í niðurstöðunum og ef þeir versna þá sést það líka. Kerfið er ekki blint fyrir framförum eða hnignun í menntakerfinu.
Þetta er grundvallarmunur. Annað kerfið endurspeglar stöðu barnsins innan hópsins (Matsferilinn á Íslandi). Hitt endurspeglar hvort kerfið í heild sé að skila árangri.
Vandinn er ekki prófin, vandinn er mælikvarðinn
Hér vil ég vera skýr, ég er almennt fylgjandi prófunum í Matsferli. Þegar nemendur vita að þeir verða prófaðir aukast líkurnar á að þeir leggi eitthvað á sig, undirbúi sig og taki námið alvarlega. Það er gott. Prófin eru ekki vandinn.
Vandinn er að við erum að nota mælikvarða sem getur aldrei sagt okkur hvort við séum að gera betur. Við getum verið að fara í ranga átt í áratugi og talan myndi samt líta eins út og á sama tíma er þetta mælikvarði sem grípur ekki nemendur sem þurfa stuðning ef allir aðrir eru jafn slakir eða slakari. Kerfið sér þá ekki, vegna þess að það er alltaf að leita að neðsta hluta hópsins, ekki að þeim sem eru undir viðmiðum.
Hvað getum við gert?
Við getum krafist betri upplýsinga. Foreldrar eiga rétt á að vita, ekki bara hvar barn þeirra er statt miðað við jafnaldra, heldur hvort barnið þeirra sé að ná þeim markmiðum sem aðalnámskráin setur. Það er spurning sem núverandi kerfi getur ekki svarað.
Ef við viljum sjá raunverulegar framfarir í íslensku menntakerfi þurfum við mælikvarða sem getur mælt framvindu. Það er ósanngjarnt gagnvart nemendum, kennurum og foreldrum að vera með kerfi sem er í eðli sínu blint fyrir því sem skiptir mestu máli: er barnið mitt að ná viðmiðum miðað við aðalnámskrá og erum við að ná að bæta menntakerfið?